Tarasewicz (Tarasowicz) Aleksander (ok. 1650 – ok. 1720), rytownik, ilustrator.
Ur. zapewne w Hłusku nad Ptyczą w pow. nowogródzkim (wg „Encyklopedii istoriï Ukraїny” w Użhorodzie), pochodził z nieszlacheckiej rodziny katolickiej. Prawdopodobnie był spokrewniony (może był bratem) z Leonem Tarasewiczem (zob.).
Naukę rysunku i rytownictwa rozpoczął T. przypuszczalnie w Akad. Wil. Następnie kształcił się w warsztacie zagranicznym (wg U. Thieme i F. Beckera w augsburskim warsztacie Kilianów, ale brak na to potwierdzenia). Być może podróżował do Holandii i Włoch, gdzie prawdopodobnie zebrał kolekcję rysunków, którą z czasem przekazał Ławrze Pieczerskiej w Kijowie.
W l. 1672–7 działał T. w Hłusku; z tego czasu pochodzą jego pierwsze sygnowane i datowane ryciny. Do najciekawszych, poza Drzewem genealogicznym rodu Połubińskich (1675) i Portretem biskupa Mikołaja Słupskiego, sufragana wileńskiego (1677), należą ilustracje do „Rosarium et officium B. Mariae Virginis” (Wil. ok. 1680) i jego polskiej wersji, „Różaniec i inne nabożne modlitwy” (Wil., po 1679–1699) Aleksandra Hilarego Połubińskiego, modlitewnika dedykowanego synom (wersja łacińska) i córkom (wersja polska). Oprócz ryciny tytułowej (dwie wersje z tej samej płyty, łacińska datowana 1672 i polska), zespół ilustracji obejmował dwanaście winiet z przedstawieniami miesięcy, szesnaście dużych scen o tematyce ewangelicznej i siedemnaście małych winiet. Mimo niejednolitego programu ikonograficznego i nierównego poziomu artystycznego ilustracje te należą do znaczniejszych prac grafiki wileńskiej XVII w. Kolejny etap kariery T-a przebiegał zapewne w Wilnie, gdyż jego nazwisko wielokrotnie odnotowano na ilustracjach w drukach Akad. Wil., m.in. w wyjątkowym pod względem ikonograficznym i teologicznym zespole 39 miedziorytów z l. 1678–81, przedstawiających kolejne elementy liturgii Mszy, a zawartych w dziele Fulgentego Dryjackiego „Thesaurus sacratissimae vitae passionis pretiosissimi sanguinis D. N. Iesu Christi in Augustissimo Missae sacrificio depositus…” (Vilnae 1682). W pracach T-a pojawiła się wtedy również ikonografia świecka oraz motywy fantazyjne i realistyczne, a warsztat uległ wzbogaceniu i udoskonaleniu.
Unicki metropolita kijowski Cyprian Szczepan Żochowski wprowadził T-a w swoje środowisko. T., licząc być może na protekcję w uzyskaniu królewskiego serwitoratu, wykonał rycinę alegoryczno-heraldyczną, znaną jako Matka Boska Królowa Korony Polskiej (Muz. Narod. w W.). Miedzioryt (włączony być może wtórnie do tezy Ferdynanda Bartoszewskiego „Philosophia rationalis” ) przedstawiał wizerunek NMP nad mapą Rzpltej (od Śląska i Pomorza do Morza Czarnego), z herbami Korony, Litwy, Sobieskich i d’Arquien, rodziny małżonki króla. T. sporządził ponadto dwie wersje Portretu Jana III w karacenie, z Orderem Świętego Ducha; jedna z nich, sygnowana Alex. Tarasewicz fecit 1680, opatrzona polskim wierszem i łacińskimi aluzjami do osoby króla, ozdobiła druk „Colloquium lubelskie…” (Lw. 1680). W r. 1684 wykonał Portret Cypriana Żochowskiego (m.in. Gabinet Rycin BUW), uznawany za jego wybitne osiągnięcie, jednak najokazalszą jego pracą graficzną, także ze względu na format, była teza doktorska zakonnika Augustianów, Liberiusza Glindy, której program ideowy (kosmologiczny obraz świata) ułożył jezuita z Akad. Wil., Jan Drews.
W druku pogrzebowym Marcina Kuczwarewicza „Nałęcz albo fasciata Tromby śmiertelnej…” (Słuck 1685) zamieszczono alegoryczny Portret Kazimierza Krzysztofa Kłokockiego, chorążego mińskiego. Inne prace T-a to: Portret Jozafata Brażyca, bazylianina (1680), Portret Michała Kazimierza Paca, hetmana w. lit. (1682), Portret Tomasza Piaseckiego, kanonika wileńskiego i Portret Andrzeja Kazimierza Zawiszy-Kieżgajłły, pisarza w. lit. Z okresu wileńskiego pochodzi też miedzioryt przedstawiający personifikacje filozofii moralnej, naturalnej i racjonalnej oraz całopostaciowy Portret Teodora Billewicza, wręczającego swój utwór św. Janowi Chrzcicielowi, w scenie na tle pejzażu; oba zdobiły tezę Teodora Billewicza „Triplex Philosophia…”, bronioną w Akad. Wil.
W l. osiemdziesiątych XVII w., zapewne na zamówienie jezuitów i bazylianów, wykonał T. wspólnie z L. Tarasewiczem serie niewielkich rycin dewocyjnych o jednolitym schemacie kompozycyjnym z wizerunkami świętych i błogosławionych, zarówno Kościoła katolickiego, obu obrządków, jak i Cerkwi prawosławnej. Autorstwa T-a były m.in. św. Antonin z Florencji, św. Augustyn (dwie wersje), św. Cyriak, św. Dominik, św. Dymitr z Tesalonik, św. Franciszek Ksawery (cztery wersje), bł. Michał Giedroyć (dwie wersje), św. Hugo z Lincoln, św. Jan od Krzyża, bł. Jozafat Kuncewicz, św. Józef, św. Klet i św. Melecjusz. Inna wspólna seria T-a i L. Tarasewicza odtwarzała w niewielkich miedziorytach wizerunki cudownych obrazów i figur Matki Boskiej; T. wykonał m.in. wizerunki Matki Boskiej Żyrowickiej (cztery wersje), Matki Boskiej Krzywoszyńskiej, Matki Boskiej Chełmskiej i Matki Boskiej Skorulskiej (odbity na odwrocie karty tytułowej tezy Stanisława Paszkiewicza „Quatuor Decades Problematum…”, Vilnae 1685); ta ostatnia rycina jest jedynym przekazem ukazującym zaginiony obraz z kościoła w Skorulach (obecnie w granicach m. Jonava w okręgu kowieńskim).
Ok. r. 1687 przeniósł się T. w granice państwa moskiewskiego; wykonywał ilustracje do druków wydawanych w Czernihowie, a następnie w Kijowie. Pierwszą pracą z tego czasu był miedzioryt Matka Boska Ilińska, sygnowany A. Tarasewicz i opatrzony ruskim czterowierszem; zachował się on w unikatowym egzemplarzu, wklejonym do podręcznika malarskiego, przechowywanego w Antoniewo-Sijskim Monasterze Trójcy Świętej pod Archangielskiem. Z tego okresu pochodzą też: Portret arcybp. Łazarza Baranowicza, Portret Wasyla Wasilewicza Golicyna (1689) i Portret Iwana Iwanowicza Perechresta, pułkownika i stolnika carskiego w Achtyrce (1689) oraz emblematyczna rycina z przedstawieniem św. Jana Chrzciciela i z h. Kołodyn Jana Mazepy, a także alegoryczne ilustracje do dwóch panegiryków Stefana Jaworskiego „Arctos planet herbowych…” (Kijów 1690) i „Pełnia nie ubywającej chwały…” (Kijów 1691), dedykowanych Warłaamowi Jasińskiemu z okazji objęcia urzędu prawosławnego metropolity kijowskiego.
Na podstawie ryciny Św. Melecjusz w druku „Kasztel z trzech herbownych rzek” (b.m.r.w.), dedykowanej archimandrycie pieczerskiemu Melecjuszowi Wujakiewiczowi (Wujachewyczowi), a sygnowanej przez mnicha Antoniego Tarasewicza, większość badaczy przyjęła, że T. w lutym 1693 był już zakonnikiem o imieniu Antoni w Ławrze Pieczerskiej (wg innych Antoni Tarasewicz był inną osobą, być może synem Aleksandra). W istocie jednak Aleksander i mnich Antoni to najprawdopodobniej jedna osoba, a przekonuje o tym analiza formalna przypisywanych im rycin: identyczny pod względem liternictwa monogram AT, występujący na najwcześniejszych miedziorytach T-a, oraz ten sam krój liter i kaligrafia w inskrypcjach «Antoni Tarasewicz» i «Alex. Tarasewicz»; odmienna stylistyka tego dzieła (jak również wszystkich rycin z okresu czernihowsko-kijowskiego) była rezultatem dostosowania stylu i konwencji obrazowania do wymogów Cerkwi prawosławnej.
T. tworzył portrety, przedstawienia świętych i błogosławionych (katolickich i prawosławnych), kompozycje alegoryczne i emblematyczne, a także sceny historyzujące i rodzajowe. Czerpał z bogactwa rycin zachodnioeuropejskich, a znane rozwiązania kompozycyjne łączył z rodzimą heraldyką, alegorią i mitologią. Programy ikonograficzne rycin przeznaczonych dla różnych odbiorców i środowisk religijnych wskazują, że był zawodowym rytownikiem przyjmującym różne zlecenia. Jego prace graficzne, częściowo datowane, w formie luźnych odbitek lub ilustracji w drukach, były odbijane w Hłusku, Wilnie, Lwowie, Zamościu, Krakowie, Słucku, Czernihowie i Kijowie. Miedzioryty sygnował A. Tarasowicz, Alexander Tarasowicz (wcześniejsze), następnie A. lub Alexander Tarasewicz, także monogramem AT, od r. 1693, jako mnich, Antoni Tarasewicz, niekiedy z określeniem miejsca (w Hłusku lub Vilnae). Formuła «excudit», występująca na niektórych rycinach, m.in. portretach Słupskiego i Zawiszy-Kieżgajłły, wskazuje, że był również wydawcą swych prac. Brak natomiast informacji, by prowadził warsztat rytowniczy, choć jest to prawdopodobne. Dzieła T-a, nierówne pod względem staranności opracowania i rozwiązań formalnych, należą do najciekawszych dokonań w rytownictwie wileńskim 2. poł. XVII w. T. zmarł najprawdopodobniej ok. 1720 w Kijowie jako mnich Antoni w Ławrze Pieczerskiej; wg D. Stepowyka nastąpiło to między 12 VI a 15 VIII 1727, a wg Mieczysława Gębarowicza, który nie utożsamia T-a z mnichem Antonim, już ok. r. 1693.
Odnotowane dzieła T-a (ok. 180 miedziorytów, w drukach i luźne ryciny) znajdują się w większości w Warszawie, w bibliotekach: Narodowej, Uniw. Warsz., Seminarium Metropolitalnego Archidiec. Warsz. i Muz. Narodowym oraz w Wilnie w bibliotekach Narodowej i Uniw. Wil., a także w Petersburgu w Bibliotece Publicznej. Jego prace były pokazywane w Warszawie w r. 1933 na „Wystawie jubileuszowej zabytków z czasów króla Stefana i Jana III” oraz w r. 1996 na ekspozycji „Sztuka iluminacji i grafiki cerkiewnej”.
Èncyklapedyja historyi Belarusi, Minsk 2001 VI cz. 1 s. 503–4; Encyklopedia istoriï Ukraїny, Kyїv 2013 X (liczne nieścisłości); Kołaczkowski J., Słownik rytowników polskich tudzież obcych w Polsce zamieszkałych lub czasowo w niej przebywających, Lw. 1874; Nagler G. K., Die Monogramisten, München–Leipzig 1887 I 571 nr 1356; Rastawiecki, Słown. rytowników; Thieme–Becker, Lexikon d. Künstler, XXXII; – Kaszlej A., Deluga W., Sztuka iluminacji i grafiki cerkiewnej, W. 1996 nr 145, 146, 147; Katalog wystawy jubileuszowej zabytków z czasów króla Stefana i Jana III w gmachu Muzeum Wojska w czterechsetlecie urodzin Stefana Batorego i dwieściepięćdziesięciolecie Odsieczy Wiedeńskiej, W. 1933 nr 205, 243, 359, 362; Kraszewsk i, Catalogue d’une Collection, nr 249; – Aleksejeva M., Ryciny Aleksandra Tarasewicza do „Rosarium” i Różańca Aleksandra Hilarego Połubińskiego, „Przegl. Wschodni” R. 3: 1994 nr 3 s. 471–84; Biografijų žodynas „Lietuvos knygos veikėjai”, „Knygotyra” R. 37: 2001 s. 36–8; Błońska M., Druki cyrylickie XV–XVIII wieku w państwie polsko-litewskim, tematyka, aktualność historyczna, osiągnięcia, związek z kulturą polską, w: Prace badawcze i bibliograficzne nad zbiorami rzadkich i cennych książek i dokumentów, Red. H. Bułhak, J. Z. Lichański, W. 1991 s. 70–1; Cubrzyńska-Leonarczyk M., Kilka uwag na marginesie książki o Aleksandrze Tarasewiczu, „Roczn. B. Narod.” R. 12–13: 1979 s. 406–15; Deluga W., Grafika z kręgu Ławry Pieczerskiej i Akademii Mohylańskiej XVII i XVIII wieku, Kr. 2003; Gębarowicz M., Wawrzyniec Laurenty Kszczonowicz, nieznany sztycharz drugiej połowy XVII wieku, „Folia Historiae Artium” T. 17: 1981 s. 58–60, 99, 103–4; Istomin M. P., Obučenie živopisi v Kievo-Pečerskoj Lavre v XVIII st., „Iskusstvo i chudožestvennaja promyšlennost’” T. 2: 1901 s. 290–8; Janocha M., Missa in arte polona, ikonografia mszy świętej w średniowiecznej i nowożytnej sztuce polskiej, W. 1998; Kucenko T., Novi estampi Oleksandra Tarasevyča, w: Bohorodycja i ukraïns’ka kultura. Tezy dopovidej i povidomlen’ Mižnarodnoj Naukovoï Konferenciï 14–15 hrudnja 1995, L’viv 1995 s. 35–7; Liškevičienė J., Aleksandro Tarasevičiaus iliustracijos A. Palubinskio „Rožynui”, w: Lietuvos grafikos istorijos šimtmešciai, Vilnius 1996; taż, XVI–XVIII amžiaus knygu grafika, herbai senuosiuose Lietuvos spaudiniuose, Vilnius 1998; Patiejūnienė E., Brevitas Ornata, Mãžosios literatūros formos XVI–XVII amžiaus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės spaudiniuose, Vilnius 1998 s. 140–1; Sičynskyj V., Der Kupferstecher Alexander Antonij Tarasewytsch, „Gutenberg Jahrbuch” 1933 s. 164–8; Stepovik D., O neizvestnych gravjurach Aleksandra Taraseviča, „Pamjatniki kultury. Novye otkrytija” (Leningrad) 1986 s. 228–39; Stepovyk D., Oleksandr Tarasevyč. Stanovlennja ukraïns’koï školy hravjury na metali, Kyïv 1975; Talbierska J., Grafika XVII wieku w Polsce. Funkcje, ośrodki, artyści, dzieła, W. 2011; – Popov P., Materialy do slovnyka ukraïns’kych hraveriv, „Trudy Ukraïns’koho Naukovoho Instytutu Knyhoznavstva” T. 1: 1926 s. 251–352, T. 3: 1927 s. 5–34.
Jolanta Talbierska